دوران خوش بازنشستگی - کامران شهلایی

هنوز بازنشسته نشده‌ام و با این وضعیتی که می‌بینم مطمئن نیستم که دیگر امکان بازنشستگی در این کشور وجود داشته باشد یا خیر، هرچند اگر امکان آن هم وجود داشته باشد بر روی کاغذ سالهای زیادی با آن فاصله دارم. اما به هر حال با خواندن این نمایشنامه خاطرات مشابهی با شخصیت اصلی داستان که مردی در آستانه‌ی بازنشستگی است برایم زنده شد. خاطراتی که به دوران مدرسه و دانشگاه باز می‌گردد، به روزهای پایانی سالهای تحصیلی و فصل امتحانات، روزهایی که درگیر درس و امتحان و استرس‌های ناشی از آن بودم و در همین حال به روزهای پس از پایان امتحانات و رهایی از آن فکر می‌کردم، به اینکه بعد از آخرین امتحان چطور زنجیرهایی که سد راه خوشی‌ها و تفریح‌هایم بود را بگسلم و آزاد و رها به علاقه‌هایم بپردازم. البته این حس و حال از کودکی و نوجوانی تا حدودی به دوران جوانی و هنگام تحصیل در دانشگاه هم انتقال پیدا کرد اما وقتی کم کم به دوران به اصطلاح بزرگسالی پا گذاشتم از به تحقق پیوستن چنین رویاهایی که می‌توانم آنها را رویاهای شیرین پس از یک دوران سخت بنامم کاسته شد، چرا که دیگر بازه‌های زمانی امتحان و مدرسه و دانشگاه وجود نداشت و دوران مشابه با آن که دوران پس از به پایان رسیدن خدمت سربازی بود هم پشت سر گذاشته شده بود و دیگر به عنوان حسابدار یا در مواردی عناوین دیگر مشغول به کار شده بودم و حالا به معنای گذشته دیگر تابستانی سراسر تعطیل برایم وجود نداشت و  اگر قرار بود منتظر چنین فراغتی باشم همان دلخوش کردن به دوران خوش بازنشستگی بود. دورانی که آن هم به لطف مسئولین دلسوز و با شرف کشورمان با تغییر قانون و اضافه کردن پنج سال دیگر برای رسیدن به سن بازنشستگی و رساندن سن خدمت از سی سال به سی و پنج سال اوضاع را به گونه‌ای نمودند که احتمالاً روزی که بازنشسته می‌شویم دیگر توان جسمانی برای خوش‌گذرانی برایمان باقی نخواهد ماند و اگر توانی هم باقی مانده باشد با نگاهی به دور و بر خودمان می‌توانیم بازنشستگان خسته و افسرده را ببینم که نه تنها بعد از بازشستگی نتوانستند به استراحت و خوشگذرانی بپردازند بلکه پس از پایان خدمتشان محکوم به پیدا کردن شغلی جدید شده‌اند تا بتوانند در این آشفته بازار روزگار، صبح را به شب و اگر مقدور بود با اندکی آرامش شب را به صبح برسانند. 

نمایشنامه‌ی دوران خوش بازنشستگی نیز که اثری تحسین شده از کامران شهلایی است که موفق شده در چند جشنواره به عنوان نمایشنامه‌ی برتر برگزیده شود همانطور که از نام آن مشخص است به همین دوران پس از پایان شغل و رویاهایی که همه‌ی ما در طول خدمت برای رسیدن به آن می‌بافیم اشاره می‌کند. در این نمایشنامه، جاوید مردی است که قرار است چند  روز دیگر بعد از سی و دو سال بازنشسته شود و حالا در آغاز داستان به یک دفتر هواپیمایی مراجعه کرده و قصد دارد یک جفت بلیط تور مسافرتی به اروپا تهیه کند تا هم به خودش هدیه‌ای برای بازنشستگی داده باشد و هم همسرش را با این سفر غافلگیر کند اما همانطور که اشاره شد دنیا با تمام وجود در تلاش است تا اجازه ندهد شرایط و امور را آنطور که طبق روهایمان دوست داریم پیش ببریم. جاوید اما تلاش می‌کند که اینگونه نباشد و ما در این نمایشنامه شاهد تلاش و مقاومت او و البته سرسختی‌های روزگار در مقابله با او هستیم و در طول روایت این نمایشنامه شاهد اینکه جشن پایان کاری که غالباً جشن استراحت و تقدیر از یک عمر زحمت کشیدن برداشت می‌شود برای جاوید می تواند تبدیل به زنگ آغاز کاری جدید باشد. در واقع به اصطلاح می‌توان گفت او تازه متوجه می‌شود که در تمام این سالها فقط به گاری بسته شده بوده و حتی عزیزترین افراد او نیز حاضر نیستند بیکار شدن یا به تعبیری آزاد شدن او را ببینند، آزاد شدن از بند اسارت کار، آزاد شدن از زوری بیدارشدن هر روز صبح، به زور ماندن در ساعات کار در محل کار و اجرا کردن دستورانی که اغلب خلاف میل او هستند.  از طرفی در این نمایشنامه در مقابل بازنشستگی و پایان کار جاوید شخصیت جوان دیگری هم حضور دارد که در ابتدای راه بوده و در حال آماده شدن برای یک آزمون استخدامی برای آغاز به کار است. در واقع نویسنده گویا قصد دارد معضلی که نسل جوان هم در آغاز راه با آن مواجه است را به تصویر بکشد و به خواننده‌ی اثر بگوید که نه تنها پایان این مسیر بلکه در ابتدای راه و در استخدام به کار هم دچار مشکل بوده و به عبارتی کل چرخه دچار ایراد است. 

نکات دیگری که در متن و در میان گفتگوی اشخاص در این اثر به آن پی می بریم عدم توانایی ما در حرف زدن با یکدیگر است، این نمایشنامه به ما یادآوری می‌کند که  ما به عنوان همسر، پدر، مادر و حتی فرزند گویا یاد نگرفته‌ایم با هم حرف بزنیم و این باعث ایجاد سوء‌تفاهم وحتی اتلاف عمر و زندگی می‌گردد. 

+ این نمایشنامه را به همراه یک تیم خوب در 17 خرداد 1405 در قالب یک برنامه‌ی نمایشنامه‌خوانی در خانه‌ی هنر مسیر سبز اجرا کردم که خاطره‌ای دلنشین و به یادماندنی بود. 

فارنهایت 451 - ری بردبری

روزهایی بر ما گذشت که به خودی خود صد کتاب است، اما قبل از آن که اینترنت قطع شود و همه ما به دوران پیش از اینترنت بازگردیم مشغول نوشتن یادداشتی درباره‌ی کتاب فارنهایت 451 بودم یعنی در واقع وقتی مشغول نوشتنش بودم دیگر به دورانی رسیده بودیم که حتی امکان دور هم جمع شدن و حرف زدن درباره‌ی کتابها هم دیگر مقدور نبود. اما پیش از آن در دوره‌ی آثار ادبیات داستانی که برای باشگاه کتاب در نظر گرفته بودم در دوره‌ی آثار ادبیات داستانی ملل، پس از آثاری همچون "ما"، "1984" و "سرگذشت ندیمه" به سراغ اثری از ری بردبری رفتیم که خالق  یکی دیگر از مشهورترین رمان‌های اصطلاحاً دیستوپیایی یا همان ویران‌شهری است. 

.............................

در داستان‌ها معمولا در مقابل شخصیت اصلی یا قهرمان که از آن به عنوان پروتاگونیست یاد می‌کنند یک شخصیت منفی وجود دارد که آن را نیز آنتاگونیست می‌نامند که می توانیم آنها را قهرمان و ضدقهرمان نیز بنامیم. در آثار دیستوپیایی که بهتر است از معادل فارسی آن استفاده کنم و بگویم داستانهای پادآرمانشهری، این جامعه است که نقش آنتاگونیست را بازی می‌کند و در برابر خواسته‌ها و اهداف پروتاگونیست‌ها می‌ایستد.  اما پادآرمانشهر یا همان ویرانشهر هم می‌تواند نسبی باشد، به طوری که مثلا اگر دو کودک هم‌سن که یکی عاشق بستنی و دیگری از بستنی متنفر است را از خوردن بستنی برای همیشه محروم کنیم برای کودک علاقه‌مند به بستنی یک دنیای پادآرمانشهری و برای دیگری یک دنیای شبیه به آرمانی یا آرمانشهری ایجاد کرده‌ایم. اما اگر فراتر از این به موضوع نگاه کنیم گاهی محدودیت‌ها چنان با قدرت و سازمان یافته در مدتی طولانی و مرحله به مرحله بر جامعه اعمال می‌شوند که حتی گاهی شخصی که در آن جامعه زندگی می‌کند هم خودش از اینکه در جامعه‌ای پادرآرمانشهری زندگی می کند بی‌خبر است. 

آیا نویسندگان داستانهای پادآرمانشهری صرفاً قصد دارند از آینده خبر بدهند؟ در پاسخ به این سوال شاید بتوان گفت خبر از آینده نه اما هشدار چرا. آنها از معضلات جامعه‌ای سخن می‌گویند که با ادامه پیدا کردن شرایط حاضر در آن ممکن است رخ دهد. در واقع گویا آن نویسندگان در برابر خواننده‌ی کتاب خود نشسته‌اند و به او می‌گویند اگر تو به عنوان بخش کوچکی از جامعه‌ی امروز، چشمان خود را به خوبی باز نکنی و به اندازه سهم خود جلوی برخی از اتفاقات کوچک را نگیری، در آینده‌ای نه چندان دور دنیای پیرامون تو تبدیل به جهنمی خواهد شد که من در این اثر برایت به تصویر کشیده‌ام. البته باز هم می‌توان به همان مثال نسبی بودن آرمانشهر و پادآرمانشهر که همین چند خط پیش اشاره کردم نیز بازگشت. چرا که مثلا در همین رمان فارنهایت 451 اوضاع همینطور است و اگر همچون روزگار زمانه‌ی مردم در آن کتاب جامعه‌ای وجود داشته باشد که در آن خواندن کتاب ممنوع شده باشد و همینطور قانونی که بر اساس آن باید همه کتابها نابود شوند، قطعا چنین جامعه‌ای نه برای همه بلکه برای علاقه‌مندان به کتاب و کتابخوانی همچون کابوس خواهد بود. 

بردبری دقیقا چنین فضایی را خلق کرده و در واقع درجه‌ی فارنهایتی که عنوان کتاب را به خود اختصاص داده هم درجه‌ای است که کاغذ یا به تعبیری کتاب در آن دما آتش می‌گیرد و می‌سوزد. شخصیت اصلی این کتاب مرد جوانی به نام مانتگ است که به شغل آتش‌نشانی مشغول است، اما چه آتش‌نشانی؟ در آن روزگار به دلیل پیشرفت‌هایی که در خصوص غیرقابل احتراق بودن خانه‌ها حاصل شده، وظیفه‌ی آتش نشان‌ها دیگر خاموش کردن آتش نیست و تنها کار آنها خدمت به خاموش کردن شور کتاب و کتابخوانی در میان مردم است، بطوریکه تانکرهای ماشین‌های آنها به جای آب سرشار از نفت و مواد سوختنی است تاهر کتاب و کتابخانه‌ای را که دیدند بسوزانند و حتی هر علاقه‌مند به کتابی که حاضر نیست از کتابهایش دست بکشد را نیز به سرنوشت کتابهایش دچار کنند. البته این حذف فیزیکی به صورتی آنی از جامعه انجام نشده و  همانطور که در متن کتاب می‌خوانیم در این جامعه کتابهای کلاسیک کوتاه می‌شوند تا در برنامه‌های رادیویی پانزده دقیقه‌ای جا بشوند و بعد باز هم کوتاه می‌شوند تا در یک ستون معرفی کتاب که خواندن آن دودقیقه زمان نیاز دارد جا شوند و سر آخر هم تبدیل به چکیده‌ای ده دوازده خطی می‌شوند که در یک فرهنگ لغت جای بگیرند. در واقع این جامعه ادعایش این است که به دلیل ساده شدن همه چیز دیگر لازم نیست آدم‌ها چیزهای زیادی بدانند و در همین راستا بسیاری از درس‌ها نیز از برنامه‌های آموزشی حذف شده و تنها مواردی که نیاز است انسانها یاد بگیرند روشن و خاموش کردن یک سری دستگاه‌ها مثل رادیو و تلویزیون و امثالهم است که امروز می‌توان رسانه‌هایی همچون تلفن‌های همراه هوشمند را نیز با دوز بسیار بالاتر به آن اضافه کرد.

کتابخوانی از بزرگترین جرم‌ها به حساب می‌آید و مجازات سنگینی دارد، تلویزیون‌ها آنقدر بزرگ و فراگیر شده‌اند که در اغلب خانه‌ها از جمله خانه‌ی مانتگ، 3 دیوار از 4 دیوار سالن خانه پوشیده از تلویزیون‌های بزرگ است و افراد از جمله همسر مانتگ آرزو دارند تا با پس‌انداز تنها دیوار باقی مانده را نیز تبدیل به تلویزیون کنند. این موضوع قطعاً در زمان انتشار کتاب که به بیش از هفت دهه‌ی پیش باز می‌گردد شاید موضوع عجیبی به نظر می‌رسید اما برای مخاطب امروز که با دیگر رسانه‌ها و فضای مجازی و دنیای تلفن‌های هوشمند آشنا شده بسیار ملموس‌تر است. از طرفی بردبری نیز در مصاحبه‌هایش اشاره کرده که کتاب فارنهایت 451 درباره‌ی تکنولوژی است و اشاره دارد که به نظرش رسانه افیون جدید توده‌هاست. همینطور نکته حائز اهمیت این است که می توان گفت این نویسنده 73 سال پیش از امروز ژول ورن وار عمل کرده و لوازمی همچون آیپد، هدفون ایرپاد و تلویزیون فلترون را پیش‌بینی کرده است. 

---

+ همانطور که در ابتدای یادداشت هم اشاره کردم این کتاب را بعد از 1984 و در راستای برنامه ی دوره آثار دیستوپیایی که برای باشگاه کتاب مسیر سبز گذاشته بودم خواندم و هر چند کتاب ساده‌تری از آن کتاب بود اما به نظرم متن کتاب اورول متنی قوی‌تر و با انسجام‌تر بود اما با توجه به اینکه موضوع کتاب فارنهایت 451 درباره‌ی کتاب و کتابخوانی و درواقع حمله به آن است برای من موضوع جالب تری بود. 

++ در واقع می‌توان گفت هر کتاب دیستوپیایی ویژگی خاص خودش را دارد اما اثر ری بردبری یک تفاوت با دیگر رمانهای این چنینی دارد چرا که در آن داستانها، ما جامعه‌هایی به شدت کنترل شده و تاریک را می دیدیم اما در این کتاب اوضاع تا حدودی متفاوت است و اینجا با گسترش رسانه‌ها و فراوانی اطلاعات بیهوده و برنامه‌ها و سرگرمی‌های پوچی در تلویزیون روبرو هستیم که با روشن بودن دائم خود و بارش اطلاعات بیهوده مخاطبان خود را غرق در توهم دانایی می‌کنند و از طرفی اقدام به نابودی کتابها نموده و جوانه‌های علاقه به کتابخوانی را نیز می‌خشکانند. 

+++ از این کتاب دو نسخه‌ سینمایی اقتباس شده که اولی در سال 1966 ساخته‌ی فرانسوا تروفو و دیگری محصول 2018 ساخته رامین بحرانی است. 

++++  از اینجا می‌توانید یادداشت وبلاگ میله بدون پرچم و از اینجا یادداشت وبلاگ مداد سیاه درباره این کتاب را بخوانید. 

+++ + + در ادامه مطلب تلاش می‌کنم بیشتر درباره‌ی داستان بنویسم.

تصویر بزرگ _ دینو بوتزاتی

نام بهمن فرزانه برای علاقه‌مندان به دنیای ادبیات داستانی با نام رمان صد سال تنهایی گره خورده است، چرا که او اولین شخصی بود که با ترجمه‌ی آن کتاب، بسیاری از کتابخوان‌ها را اول بار با اثر جاوادانه‌ی مارکز کلمبیایی آشنا نمود. بله، مارکز کلمبیایی بود و فرزانه مترجم آثار ایتالیایی  و اتفاقاً کتاب مارکز را هم از روی نسخه ایتالیایی آن ترجمه کرده بود، او از مترجمانی بود که علاوه بر تسلط بر زبان ایتالیایی، به زبانهای انگلیسی، اسپانیایی و فرانسوی نیز تسط داشت و کتابخوانان فارسی‌زبان علاوه بر کتاب یاد شده، خواندن آثار زیادی از نویسندگان این کشورها را مدیون تلاش‌های این مترجم فقید هستند، از میان آنها می‌توان به آثار نویسندگانی همچون "آلبا دسس پدس"، "لوئیجی پیراندلو" و "گراتزیا دلدا" اشاره کرد، حتی دینو بوتزاتی که امروز بیشتر آثار او را با ترجمه‌های محسن ابراهیم و سروش حبیبی می‌شناسیم هم نویسنده‌ای است که بهمن فرزانه در دهه پنجاه خورشیدی باترجمه‌ی کتابهای "تصویر بزرگ" و "راز جنگل پیر" او از پیشگامان ترجمه‌ی آثارش به زبان فارسی به شمار می‌آید. 

عنوان "تصویر بزرگ" نامی است که مترجم از روی نسخه‌ی ایتالیایی این کتاب انتخاب کرده و عنوان "تکینگی" که در ترجمه‌‌ی دیگری در بازار کتاب ما هم به چشم می‌خورد از روی ترجمه‌ی انگلیسی این کتاب که در سال 2024 به چاپ رسیده انتخاب شده و در واقع ترجمه‌ای تحت‌الفظی از عنوان انگلیسی اثر است. این رمان کوتاه 66 سال پیش نوشته شده اما با طرح امروزی خود از آن به عنوان اثری پیشگام در ژانر علمی تخیلی ادبیات ایتالیا یاد می‌شود. شاید بتوان این کتاب را در دسته‌بندی کتابهای پادآرمانشهری یا چیزی شبیه به آن قرار داد، البته نه مثل آثاری همچون 1984 و سرگذشت ندیمه، بلکه شاید مثل کتابی همچون فارنهایت 451، در واقع این اثر مانند چنین کتابهایی داستانی است که در دل خود هشداری دارد، هشدار به اتفاقاتی که به نظر نویسنده با پیشرفت علم و تکنولوژی در کمین نشسته‌اند. البته به نظرم ایده‌ی داستان بسیار جالب و جذاب است اما خب پرداخت به این ایده توسط بوتزاتی به خوبی و جذابیت کتابهای نام برده شده انجام نشده و به جز یک سوم ابتدایی داستان بقیه داستان آن کشش لازم برای با شوق ادامه دادن خواننده را ندارد.  اما بگذارید بدون افشای داستان کمی از داستان کتاب با شما حرف بزنم. 

در ماه آوریل 1972 یعنی تقریبا دوازده سال پیش از زمانی که بوتزاتی کتاب تصویر بزرگ را منتشر کند پروفسور ارمانو ایزمانی، مرد چهل و دو ساله‌ای که به عنوان پرو فسور الکترونیک در دانشگاه تدریس می‌کرد به واسطه‌ی نامه‌ای از طرف وزارت دفاع به پروژه‌ای دعوت می‌شود، در نامه‌ای که برایش ارسال شده اطلاعاتی درباره‌ی پروژه درج نشده و فقط از او درخواست شده به صورت فوری با سرهنگ جاکوئینتو، مدیر کل اطلاعات وزارتخانه تماس بگیرد. پس از مراجعه‌ی ایزمانی که با تشریفات خاص و امنیتی همراه بود، او متوجه می شود که به یک ماموریت سری با دستمزدی هنگفت دعوت شده که برای شرکت در آن باید حداقل دو سال از زندگی عادی قبلی خود دست بکشد و به محل ماموریت رفته و به آن بپردازد، ماموریتی که باز هم اطلاعات دیگری جز همین مقدار اندک بیان شده درباره‌ی آن به او ارائه نخواهد شد. او اول گمان می‎‌کند برای بمب اتم یا چیزی شبیه به آن دعوت شده اما پس از آن متوجه می‌شود که پروژه‌ای نظامی نیست و پروژه‌ای خاص است که به انسان مربوط می‌شود. او به همراه همسرش و چند دانشمند دیگر دور هم جمع می‌شوند و گفتگو ها و اتفاقاتی که در مسیر این پروژه‌ی عجیب رخ می‌دهد داستان این کتاب کم حجم ایتالیایی را تشکیل می‌دهد.

به هر حال تصویری که بوتزاتی با این کتاب ارائه داده به جز خود موضوع و پوسته‌ی اصلی آن ذهن خواننده را درگیر موضوعات مختلفی می‌کند که در زندگی هر انسانی ممکن است اتفاق بیفتد. از تصور عشق، میل و خواستن تا تجربه‌ی آن در حالتی ناممکن که توسط شخصیت اصلی داستان تجربه می‌شود گرفته تا آینده‌ی بشریت و خطری که آن را تهدید می‌کند و البته خطری که در همین زمان حال نیز در روبط فردی در کمین است همگی مواردی هستند که می‌توان با این کتاب به آنها فکر کرد. در پایان به نظرم با وجود کاستی‌ها به نظرم همین تصویر خلق شده و همین یادآوری نویسنده بابت مسئولیت عاطفی انسانها نسبت به یکدیگر کفایت می کند تا این کتاب تا مدتها در خاطرم بماند.